BE DHE ZGJERIMI I VËSHTIRË NË BALLKAN

Politika e zgjerimit të BE-së përfshin atë dhe vendet që synojnë të aderojnë një ditë në këtë entitet. Hyrja në BE – siç thuhet qartë në Strategjinë e Zgjerimit ndaj Ballkanit Perëndimor të 6 Shkurtit 2018 – përbën një zgjedhje të vendeve kandidate, zgjedhje e cila ka nëvojë për “konsensus politik e shoqëror dhe mbështetjen e zemrave e mendjes së popujve”. Aderimi bazohet në kushtëzimin që BE ushtron përmes zbatimit prej kandidatëve të kritereve të Kopenhagenit (standarde të larta në ekonomi, gjyqësor, administratë e fushën e të drejtave të njeriut) dhe atyre të procesit të Stabilizim-Asocimit, që janë bashkëpunimi rajonal dhe marrëdhëniet e fqinjësisë së mirë. 6 vendet e Ballkanit Perëndimor që synojnë aderimin janë Serbia, Mali i Zi, Bosnje-Hercegovina, Kosova, Shqipëria e Maqedonia Veriore. Nga 6 vendet Serbia e Mali i Zi kanë hapur negociatat e anëtarësimit (në zhvillimin më pozitiv mundet vetëm të aderojnë, dikur rreth vitit 2025), Shqipëria e Maqedonia Veriore presin prej vitesh (Shkupi prej mëse një dekade) hapjen e negociatave, ndërsa Kosova e Bosnje-Hercegovina presin të jenë vende kandidate (sipas shumë gjasash do të aderojnë të fundit e gjashtëshes). Të gjashta kanë një popullsi prej 19 milionë banorësh, sa 1/3 e Italisë ose Francës. Njohin probleme me sundimin e ligjit, lirinë e shtypit, informalitetin ekonomik e të ardhurat për frymë. Sipas standardeve të Bankës Botërore shumica e tyre kanë të ardhura të mesme.

Historia e Bashkimit është zhvilluar me heqjen pjesë sovraniteti nga vendet anëtare, të cilat në fillim ishin vetëm gjashtë. Ato pranuan të bashkonin prodhimin e qymyrit e çelikut, çka bëri të nevojshëm një bashkim doganor mes tyre. Komuniteti i ri ekonomik mes të gjashtëve (Republika Federale Gjermane, Franca, Italia, Holanda, Belgjika, Luksemburgu) shfaqi nevojën për një bilanc të përbashkët për të finacuar një politikë bujqësore të përbashkët. Nevoja për një harmonizim rregullash solli nevojën për një treg të përbashkët evropian. Bashkimi monetar (konkretizuar me nisjen e qarkullimit të euros) lindi si nevojë për të mbrojtur tregun e përbashkët nga mungesa e stabilitetit në kurset monetare të këmbimit. Eurozona është shembulli më i mirë praktik i Evropës me shpejtësi të ndryshme pasi jo të gjitha vendet e BE-së aderojnë në të.

Prej gjashtë anëtarëve fillestare BE mbledh sot 28 vende. Derisa u rrëzua Muri i Berlinit zgjerimi përfshiu Britaninë, Danimarkën, Irlandën e vendet e Evropës Jugore (Spanja, Portugalia, Greqia) që dolën prej diktaturash ushtarake. Në mesin e viteve ’90 hynë Austria, Finlanda e Suedia, në 2004 shumica e ish-vendeve komuniste të Lindjes, Malta e Qiproja. Në 2007 aderojnë Rumania e Bullgaria dhe në 2013 Kroacia. Integrimi ekonomik mes vendeve “historike” të BE-së dhe atyre të reja (që nesër mund të replikohet me 6 ballkanasit) është “win-win” për të dyja palët. Vende si Lituania, Letonia e Bullgaria marrin nga Brukseli transferime monetare ekuivalente me 2-3% të PBB-së së tyre ndërsa Franca, Gjermani e Austria kontribuojnë në bilancin komunitar me 0,2-0,3% të PBB-së së tyre. Siç hyjnë, nga këto vende lindore që morrën transferimet dalin gjithashtu flukse kapitalesh. Ato janë fitimet e sipërmarrjeve perëndimore që kanë delokalizuar atje. Dalja e gjysmës së këtyre fitimeve drejt Evropës Perëndimore prej Lindjes do të barazonte transferimet publike të ardhura nga Brukseli.

Ballkani Perëndimor nuk gëzon të njëjtin terren zhvillimi politiko-ekonomik me shumicën e vendeve anëtare të BE-së. Historikisht kjo mund të shpjegohet me qenien e tij në histori si “Bota e tretë” e Evropës, kufi i saj gjeografik me Lindjen e Mesme e hapësirën gjeopolitike sunduar nga Perandoria Habsburge e më pas (BRSS) Rusia. Një sundim gjeopolitik nga aktorë “të prapambetur” (Perandoria Osmane, BRSS komuniste) ka sjellë në rajon largimin nga zhvillimet historike që formësuan identitetin zhvillimor të Perëndimit: marrëdhëniet kapitaliste, liberalizmi, zhdukja më e hershme e feudalizmit, zhvillimi i identitetit e shtetit kombëtar dhe demokracisë pluraliste përfaqësuese, reforma sociale drejt përmirësimit të gjendjes ekonomike të popullsisë, industrializimi, mposhtja e nacionalizmit agresiv.

Në vitin 1991 BE humbi një shans historik për të ndërmjetësuar në krizën jugosllave, duke treguar një miopi strategjike të pafalshme në moskuptimin e agresivitetit të nacionalizmit serb. Brukseli ndërmjetësoi me sukses fundin e luftës së shkurtër në Slloveni, por nuk diti të mbajë një qendrim të përbashkët në konfliktet e tjera që pasuan. Merita për fundin e luftës në Kroaci e mbi të gjitha në Bosnje, Kosovë e Maqedoninë Veriore i takon NATO-s. Në thelb i përket fuqisë hegjemone në NATO: SHBA-ve. Uashingtoni jo vetëm i dha fund konflikteve (duke mundësuar që BE, përmes Paktit të Stabilitetit e takimit të Selanikut në 2003 të niste negociatat paraprake të aderimit me vendet e Ballkanit Perëndimor), por ka vazhduar të shtyjë axhendën e sigurisë në Ballkan deri në ditët e sotme. Procedimi më i shpejtë i Uashingtonit në çështjet e sigurisë sesa ai i BE-së me aderimin ka të bëjë padyshim me kompleksitetin më “të lehtë” të këtyre ndaj atyre më komplekse politiko-ekonomike të aderimit, por mbi të gjitha edhe me vendosmërinë strategjike më të qartë të një politike diplomacie më homogjene në qëllime sesa ajo e Brukselit.

Sipas Barometrit Ballkanik të 2019-s 56% e qytetarëve në rajon përkrahin aderimin në BE (shifër në rritje krahasuar me vitet paraardhëse); mes të rinjve kjo përqindje është 61%. BE financon programe për afrimin e shoqërisë civile me modalitetet e hartimit të politikave prej qeverive – të cilat duhet të vazhdojnë reforma transparentizimi të administratës publike (psh. në 2015 i janë akorduar 40 milionë euro Beogradit në këtë kuadër) -, por transparenca e perceptuar prej qytetarëve mbetet e pakënaqshme. Shqipëria performon mirë në këto indekse dhe një numër në rritje qytetarësh të saj pohojnë se ndërveprimi me administratën është përmirësuar.

Nga ana ekonomike ndërveprimi i BE me vendet e Ballkanit Perëndimor është i nivelit të lartë. Në 2018 shkonin drejt vendeve të Bashkimit 71.9% e eksporteve të rajonit dhe hynin 57.7% e importeve. Në 2007-2015 kanë hyrë prej BE-së në rajon 72.5% e investimeve të huaja direkte (FDI). Vendet e BE-së janë destinacioni i pjesës dërrmuese të emigrantëve prej rajonit, një trend historik prej dekadash (edhe përgjatë periudhës së Luftës së Ftohtë). Atëherë përse integrimi çalon?

Një përgjigje e parë mund të kërkohet brenda BEsë dhe të ndahet në dy nënpërgjigje: aftësia absorbuese për anëtarë të rinj dhe frikërat e induktuara në elitat vendimmarrëse perëndimore prej erës sonë populiste. Kalimi në 28 anëtarë në 2013-n (viti i aderimit të Kroacisë), bashkuar me kriza si ajo ekonomike e 2008-s, refugjatët nga Libia e sirianë në 2015-2016, terrorizmi islamik e Brexit (proces i paprecedentë dhe i vështirë që është ende në zhvillim), e kanë mbyllur rrezikshëm në vetvete Bashkimin, duke i dhënë një pretekst (të pajustifikuar) për t’u tërhequr nga Ballkani Perëndimor. Ndërsa në 2003 u përfol objektivi ambicioz i aderimit në 2014, në 2019 është vullneti politik i pak vendeve anëtare që pengon negociatat zyrtare me Shkupin e Tiranën dhe data 2025 – përmendur në Strategjinë e 2018-s – është një “benchmark” orientativ për Beogradin e Podgoricën por aspak një pikë mbërritjeje. Së fundmi e përsëriti këtë qasje afruese në letër ndaj Ballkanit në programin e saj edhe presidentja e sapozgjedhur e Komisionit Evropian Ursula von der Leyen, e cila po përcjell përshtypjen – pozitive – se do të luftojë për një BE më dinamike e më aktive sesa ajo e paraardhësit Junker.

Mbetet problem për integrimin fakti se jo të gjitha vendet e BE-së e kanë njëtrajtësisht të qartë nevojën e hapjes drejt Ballkanit. Le të marrim përciptazi në analizë dy anëtarët e fuqishëm të direktoratit franko-gjerman. Gjermania rezulton si më pohuesja. Përveçse si kancelare ka trajtuar fuqishëm çështje që lidhen me politikën në Ballkan (si psh. interesimi i hershëm me Beogradin për dialog me Prishtinën e ndjekjen me shumë vëmendje të reformës thlebësore të drejtësisë në Shqipëri),  Merkel në 2014 – kur problemeve të shumta të BE-së iu shtua edhe ekspansionizmi rus në Ukrainë – me guxim ndërmorri nismën e Procesit të Berlinit, tryezë e rëndësishme diplomatike mes BE-së e vendeve kandidate të Ballkanit për të mos e lejuar integrimin të humbiste në kalendat greke. Berlini u angazhua, përmes kontakteve të kancelares me kryeministrat Rama e Vuçiç, atë vjeshtë edhe në ngulmimin që dialogu i nivelit të lartë Serbi – Shqipëri të mos ndërpritej pas incidenteve në stadiumin e Beogradit.

Parisi, nga ana tjetër, ndjek një qasje më utopike. Nuk ka dyshim për nevojën e reformës në sens federal të Bashkimit që presidenti Makron ndjek. Por pohimet e tij se zgjerimi duhet të presë përfundimin e reformimit të brendshmë të BE-së – proces vërtet i nevojshmë por me kronologji kohore të paqartë – e futin integrimin në një qorrsokak. Dëmshëm për demokracinë në Shqipëri e Maqedoninë Veriore (vend i cili pranoi të ndryshonte emërtimin e tij kushtetues në emër të aderimit e ka përmirësuar marrëdhëniet rajonale me të gjithë fqinjët dy vitet e fundit), Franca po i bashkon jo votën por veton hapjes së negociatave të aderimit me këto vende. BE mund dhe duhet të nxisë sundimin e ligjit brenda vetes (Hungari, Poloni, Rumani) dhe në Ballkan por hapja e negociatave i jep më tepër fuqi ta ndikojë procesin. Fort falë ndihmës së SHBA-ve e BE-së prej tre vjetësh Shqipëria është angazhuar në një reformë radikale të sistemit të saj të drejtësisë, çka e ka çuar qeverinë e saj euroentuziaste të përplaset fort me opozitën antireformiste. Kjo reformë shqiptare dhe klima e re pozitive në Shkup meritojnë pa mëdyshje hapjen e negociatave të aderimit (realitet prej vitesh për Serbinë e Malin e Zi). Pretendimi i Makron për reform para zgjerimit i hedh ujë zjarrit të euroentuziazmit në Ballkan. Megjithëse së fundmi Parisi ka hartuar një strategji të re angazhimi në Ballkan dhe Makron ka vizituar Beogradin në korrik 2019, qendrimi francez mbetet thjesht akademik e aspak pragmatik në ndihmesë të zgjerimit. Ky qendrim mbetet në kontrast me atë më logjik e, praktikisht, më europeist të Gjermanisë. “Reformizmi” I Makronit fsheh faktin se – me sistemin aktual të rregullave në BE – negociatat e anëtarësimit me vende si Maqedonia Veriore e Shqipëria nuk i heqin kryeqyteteve kombëtare si Parisi fjalën e fundit mbi aderimin e negociatorëve. Asnjë mekanizëm nuk e pengon Bashkimin të tentojë reformimin e njëkohësisht të negociojë me aspirantët ballkanikë.

Franca, Holanda e Danimarka janë tre vende që po ngadalësojnë hapat e Ballkanit drejt BE-së. Për të shpjeguar të treja qendrimet respektive mund të përmendet populizmi i djathtë identitar, me fuqi në të treja vendet. Forcuar prej krizës ekonomike e asaj të refugjatëve në BE, populizmi gjen shkas të kundërshtojë çdo linjë politike proevropiane. Franca e Holanda kane opinione publike eurokritike: në 2005 rrëzuan me referendum projektin e atëhershëm për një Kushtetutë evropiane, ndërsa në 2016 në Holandë u hodh poshtë po me referendum një traktat bashkëpunimi BE-Ukrainë (më pas miratuar). Në Danimarkë e majta e Mette Frederiksen fitoi së fundmi zgjedhjet parlamentare me një platformë antiemigracion, fakt i pazakontë për një parti progresiste dhe që tregon kalimin djathtas të së majtës në këtë temë delikate. Fryma anti-emigracion ka luajtur një rol të rëndësishëm edhe në fitorën e ithtarëve të “Brexit” në Londër dhe është lejtmotivi kryesor i Orbanit në Hungari e Salvinit në Itali. Përbën fakt të pamohueshëm prania e azilkërkuesve ballkanas në Perëndim por kjo mund të konsiderohet diçka e pranueshme për vende me zhvillim ekonomik nën mesataren e Perëndimit. Pranimi nga liderë europeistë i kësaj fryme tregon thjesht një mbrojtje miope të interesave elektorale kombëtare, për më tepër të pafrytshme (siç tregoi në Francë triumfi i partisë identitare të Le Penit mbi makronianët në zgjedhjet evropiane të 2019-s). Në të gjitha këto raste, duke qenë se etapat e procesit të zgjerimit shtjellohen në çdo hap me një votë parlamentare apo miratim qeveritar në vendet anëtare, do të duhej ndikimi i një qeverie euroentuaziaste (më konkretisht Gjermania, për shkak të peshës së saj kritike në BE) mbi qeveritë kombëtare në mënyrë që procesi të vazhdojë. Në 2018 Berlini tentoi – pa sukses – të bindte Parisin të mos pengonte hapjen e negociatave me Shqipërinë e Maqedoninë Veriore

Dy nënpërgjigjet negative mbi aftësinë absorbuese të përceptuar e frikën nga populizmi identitar çojnë tek “Jo” përgjigjen e një pyetjeje eventuale nëse integrimi do të rreshtë së çaluari në të ardhmen e afërt. Kjo mund të rritë si fuqinë në Ballkan të aktorëve të jashtëm që kundërshtojnë BE-në, si forcën e konservatorëve anti-BE. Në Shqipëri opozita antireformiste e Presidenti i Republikës gjejnë shkas në propagandën e tyre antiqeveritare tek mosnisja formalisht e negociatave të aderimit. Do të ishte e paarsyeshme që Shkupi e Tirana të ndaheshin nga njëratjetra gjatë procesit prej BEsë. Rreziku i ndikimit të dëmshëm nga Rusia, Kina, Turqia e shtetet e Gjirit Persik në Ballkan është real, por ai moskovit është më i dëmshmi prej të gjithëve sepse kundërshtimi i BE-së përbën objektiv të vërtetë të politikës ruse ndaj Evropës. Moska penetron ekonomikisht në Ballkan në një sektor strategjik si energjia. Nga ana tjetër, gjeopolitikisht, pengon stabilitetin në Ballkan duke përkrahur fuqishëm fushatën ndërkombëtare serbe për mosnjohjen e pavarësisë së Kosovës nga vendet anëtare të OKB-së. Serbia mbase ende nuk është e ndërgjegjshme për pasojat e “miqësisë” së Moskës, por ky përqafim rus në rastin e Kosovës rrezikon të jetë vrastar sepse e pengon të tentojë dialog të vërtetë me Prishtinën finalizuar në njohjen e pavarësisë. Zgjidhja e këtij konflikti bilateral Beograd-Prishtinë është kusht i BE-së për përparimin e kandidaturës së dy republikave drejt BE-së. E ndërsa të paktën Serbia (në regres demokracie) gëzon statusin e një vendi me negociata të hapura, Prishtina ende jeton e mbyllur në mosliberalizimin e vizave me Bashkimin. Lëvizja e lirë në BE përbën realitet për gjithë fqinjët e saj prej një dekade. Edhe në këtë rast BE tregon miopi strategjike. Me iniciativa si Samiti i Berlinit (Prill 2019) direktorati franko-gjerman me pragmatizëm po tenton të ndërhyjë në konfliktin tregtar të Kosovës me Serbinë, por pasja e një politike të jashtme më dinamike do ta ndihmonte të ishte edhe një ndërmjetëse e fuqishme. Në 2013 BE arriti të ndërmjetësonte marrëveshjen historike Thaçi-Daçiç mbi autonominë substanciale të krahinave serbe në Kosovën Veriore.

Mospasja e një politike të vërtetë të jashtme evropiane e pengon BE të jetë efektive në Ballkan. Kjo e bën të çalojë procesin e integrimit. Në Kosovë, psh., fakti që disa vende të Bashkimit (Qipro, Greqia, Spanja, Sllovakia, Rumania) nuk e njohin pavarësinë e bën Prishtinën të mbështetet tek Uashingtoni. Realistikisht SHBA janë e vetmja fuqi joevropiane – përveç Rusisë – që mund të ndikojnë në konfliktin serbo-kosovar. Nevoja për njohje reciproke Prishtinë-Beograd do ta shtynte një BE me politikë të jashtme koherente të bashkëpunonte me amerikanët për të bindur bashkarisht Serbinë e Rusinë të tërhiqnin veton ndaj njohjeve të Kosovës tashmë që pavarësia e saj është si “de facto”, si “de jure” një fakt i kryer. Do të ishte sukses për kosovarët nëse çështja e dialogut të tyre me kosovarët do të arrinte të penetronte si çështje e nxehtë në tryezat bilaterale Uashington – Moskë, ku nuk do të duhet të mungonte as një BE më e vendosur.

Von der Leyen tregoi largpamësi me pohimin para Parlamentit Evropian (16 Korrik) se “ne duhet të kemi guximin të marrim vendimet e politikës së jashtme me shumicë të kualifikuar dhe të qendrojmë fort pas tyre”. Shumica e kualifikuar zbatohet në Këshillin e Ministrave të BE-së dhe konsiston në vlefshmërinë e një akti që merr miratimin e 55% të vendeve anëtare që i korrespondojnë të paktën 65% të popullsisë së Bashkimit Evropian. Adoptimi praktik i qëllimeve të Presidentes do ta ndihmonte afrimin e Ballkanit me Bashkimin.

Duhet analizuar për një çast edhe integrimi i parë prej Ballkanit. Mund të thuhet pa frikë – duke u bazuar tek përvoja historike jodemokratike e një rajoni vendosur në kufijtë jug-lindorë të kontinentit, përvojë që vazhdon të ketë një peshë të fortë – se kushtëzimi i aderimit në BE është magneti më i mirë i zhvillimit për Ballkanin. Thënë me fjalët e Von der Leyen, BE përfaqëson edhe për ballkanasit “një treg të fortë të përbashkët, pa kufij për udhëtime, kërkime e punë”, një hapësirë ku “500 milionë evropianë jetojnë në liri e zhvillim”. Këto koncepte nuk janë thjesht akademike por reale dhe mjafton të krahasohet zhvillimi i një vendi ballkanik si Greqia prej aderimit në BE për të kuptuar sesa i fortë është kushtëzimi ekonomik pozitiv i Bashkimit tek anëtarët. Në vitet e pasluftës Greqia ishte një vend i varfër bujqësor e blegtoral, shpëtuar nga uria prej Planit Marshall e prej komunizmit nga ndërhyrja amerikano-britanike; pas aderimit në BE u kthye në një vend të zhvilluar. Athina politikisht ka një histori më “evropiane” sesa fqinjët ballkanas por gjithnjë ka ndërvepruar me ta derisa hyri në Bashkim e filloi të merrte fondet e politikës së kohezionit, që e ndihmuan të zhvillohej. Moszhvillimi i plotë ekonomik lidhet me mungesën e integrimit total me ekonomitë e BE-së. Fatmirësisht, falë edhe magnetit ofruar prej perspektivës së aderimit e nismash si Procesi i Berlinit, integrimi mes ekonomive është në rritje. Aleatët më të mirë të Evropës janë të rinjtë, liderët reformistë si Rama e Zaev dhe shoqëria civilepjesa më të ndërgjegjshme për benefitet e evropianizimit. Pa BE-në kriza si ajo tregtare aktuale mes Serbisë e Kosovës në një të shkuar jo të largët mund të çonin në konflikt të armatosur.

BE duhet të veprojë në bazë të parimit se në Ballkan është ajo që duhet ta drejtojë lojën e integrimit. Duhet të tentojë, sipas shembullit Merkel me Procesin e Berlinit (me druajtje atij po i bashkangjitet për inerci Makron dhe shpresohet ta vazhdojë me vendosmëri Von der Leyen), t’i përfshijë elitat ballkanike në procese integruese me Bashkimin, edhe pse aderimi mbetet i realizueshëm në kohë të gjata. Alternativa mes statuskuosë pa rrugëdalje ose humbjes së magnetit evropian do të detyrojë shoqëritë ballkanase të zgjedhin liderët më “evropianë” (siç ndodhi në Shqipëri me Ramën në 2013-n e Maqedoninë Veriore me Zaevin në 2016-n) dhe të largojnë ata konservatorë të tipit Berisha apo Gruevski, patriarkë të kapjes së shtetit. BE duhet të theksojë qartë se Ballkani Perëndimor i përket pa mëdyshje Evropës në mënyrë që Ballkani të mund të veprojë më plotësisht si Evropë.

 

GJERGJI KAJANA

*Publicist, diplomuar në Shkenca Politike e Marrëdhënie Ndërkombëtare në UniversitetinLa Sapienzatë Romës

Leave a reply

Adresa juaj email s’do të bëhet publike. Fushat e domosdoshme janë shënuar me një *

NEWSLETTER SIGN-UP

Subscribe to our mailing list